สำนวนไทย

หมวด ว

วัวแก่กินหญ้าอ่อน
         หมายถึง ชายแก่ที่มีภรรยาสาวคราวลูกคราวหลาน มักใช้เป็นสำนวนเปรียบเปรยชายที่ว่านี้

วัวเคยขา ม้าเคยขี่ 
         หมายถึงชายหญิงที่เคยมีสัมพันธ์กันมา ย่อมรู้จิตใจกันดีอยู่แล้ว

 วัวไม่กินหญ้าอย่าขมเขา 
         หมายความว่า อย่าบังคับหรืออย่าฝืนให้เขาทำอะไรในสิ่งที่เขาไม่สมัคใจ

 วัวสันหลังขาด 
         สำนวนนี้ ยังมีต่อสร้อยด้วยว่า “วัวสันหลังขาด เห็นกาบินผาดก็ตกใจ” มีความหมายถึงคนที่มีอะไรพิรุธหรือมีการกระทำไปแล้ว ในทำนองไม่สู่ดี มักมีอาการคอยหวาดระแวงอยู่เสมอ กลัวว่าจะมีคนรู้เห็นหรือมารื้อฟื้นกล่าวโทษขึ้น สำนวนนี้บางทีก็พูดว่า “วัวสันหลังหวะ” ซึ่งแปลตามสำนวนก็ว่า วัวสันหลังเป็นแผลหวะ หรือมีบาดแผลที่หลัง กาจะบินมาจิกแผลตนเอง

 วัวหายล้อมคอก
         หมายความว่า เมื่อเกิดเรื่องเกิดราวถึงขั้นเสียหายขึ้นเสียก่อน แล้วจึงค่อยมาคิดแก้ภายหลัง หรือไม่คิดหาทางป้องกันไว้แต่แรก ได้คิดก็ต่อเมื่อเกิดการเสียหายขึ้นแล้ว

 วัวลืมตีน
         สำนวนนี้ ใช้เป็นความหมายเปรียบเทียบถึงคนที่ไม่เจียมตัว หรือมีศักดิ์ต่ำแต่คิดเห่อเหิมจะทำตัวให้เทียมหน้าเขา

 วัวเห็นแก่หญ้า ขี้ข้าเห็นแก่กิน
         หมายถึง คนที่ตะกละตะกลาม หรือเห็นแก่กินอย่างเดียว มักมุ่งหมายถึงคนชั้นต่ำที่ทำอะไรเห็นแต่ได้เกินไป

 วันพระไม่มีหนเดียว 
         สำนวนนี้ มักใช้เป็นคำตอบโต้แก่อีกฝ่าย ในทำนองบาดหมางน้ำใจกันหรือในกรณีที่อีกฝ่ายทำให้ได้รับความเจ็บแค้น จึงใช้ไปในทางปรามาสว่า คงจะได้พบกันอีกในโอกาสหน้าหรือวันข้างหน้ายังมีอีก มูลของสำนวนนี้ เข้าใจว่าในสมัยก่อน เมื่อถึงวัน ๑๕ ค่ำ หรือ ๘ ค่ำ ข้างขึ้นข้างแรม เป็นวันที่ชาวบ้านมักมาชุมนุมฟังเทศน์ทำบุญกันพร้อมหน้า ได้พบกันเต็มที่ จึงถือเป็นประเพณีว่าการที่จะพบกันได้อย่างจัง ๆ หน้า ก็ต้องเป็นวันพระนี้เอง

 ไว้ใจทาง วางใจคน จนใจเอง
         สำนวนนี้ อธิบายความหมายอยู่ในตัวแล้ว เป็นสุภาษิตสอนใจคนเราว่า อย่าไว้ใจทั้งในเรื่องหนทาง หรือการเดินทางและในเรื่องจิตใจของคนอื่น ๆ ให้มากนัก จะได้รับเคราะห์โดยไม่รู้ตัวเข้าได้

 ไว้ใจคนตาบอดข้างเดียว ไว้ใจบ่าวตาบอดสองข้าง
         หมายความว่า ไว้ใจลูกนั้น จะไว้ใจหรือวางใจหรือวางใจไม่ได้เต็มที่ ก็หวังได้แต่เพียงครึ่งเดียวเท่านั้น แต่ไว้ใจบ่าวหรือคนใช้กลับยิ่งซ้ำร้าใหญ่ คือหวังอะไรไม่ได้เลย การไว้ใจลูกยังดีกว่า  เพราะลูกเป็นเลือดเนื้อเชื้อไขของเรา แต่บ่าวหรือคนใช้เป็นคนอื่น สำนวนนี้ ปัจจุบันนี้อาจจะไม่ค่อยได้พบหรือได้ยินนัก นอกจากคนเก่า ๆ หรือคนมีอายุแล้วจึงจะพูดถึง

วัวพันหลัก 
        วกหรือย้อนกลับไปจุดเริ่มต้น

ว่าแต่เขาอิเหนาเป็นเอง 
        พูดว่ากล่าวผู้อื่นแต่ตนกลับทำ หรือเป็นเสียเอง

ว่ายน้ำหาจระเข้ 
         เสี่ยงเข้าไปทั้งๆที่รู้ว่าอันตราย

ว่าวติดลม 
         เหลิงหรือเพลินจนลืมตัว

ขอขอบคุณข้อมูลจาก
salanluck.awardspace.com
elearning.spu.ac.th

หมวด ล

ล้วงคองูเห่า
           สำนวนนี้ หมายถึง คนที่ทำอะไรองอาจล่วงล้ำ หรือกล้าเข้าไปทำอะไรแก่ผู้ที่มีอำนาจเหนือกว่า โดยทั้งที่รู้หรืออาจไม่รู้ เช่นการเข้าไปฉกฉวยทรัพย์สินในบ้านของเจ้าหน้าที่ตำรวจ หรือกล้าเข้าไปก่อนความเดือดร้อนแก่ผู้มีอิทธิพลในถิ่นนั้น ๆ

ลงบันไดสามขั้นไม่มีความสุข 
         หมายความว่า การลงบันได คือการออกจากบ้านไปแล้ว ย่อมไม่มีความสุข ความหมายทำนองเดียวกับว่าการจากบ้านของตนเองไปไกล หรือไปอยู่ถิ่นไหนก็คงไม่มีความสุขเหมือนอยู่บ้านเราเอง

 ลงเรือแปะ ตามใจแปะ
          หมายความว่า เมื่อไปอยู่กับใคร หรือไปอาศัยอยู่บ้านใคร ก็ต้องเกรงใจหรือยอมทำตามเขา ความหมายอย่างเดียวกับคำว่า “เข้าเมืองตาหลิ่วต้องหลิ่วตาตาม” (เรือแป๊ะ ก็คือ เรือของตาแป๊ะจีนเก่า ๆ)
 
ละเลงขนมเบื้องด้วยปาก   
          หมายถึง คนที่ดีแต่พูดแต่จะให้ทำจริง ๆ กลับทำไม่ได้ เปรียบได้กับการละเลงขนมเบื้อง ซึ่งถือว่าต้องละเลงด้วยฝีมือหรือละเลงเป็นจริง ๆ ถึงจะทำได้ ไม่ใช่ของง่ายนัก

ลางเนื้อชอบลางยา  
          หมายความว่า แต่ละคนต่างมีรสนิยมแตกต่างกัน หรือไม่ตรงกัน เป็นสำนวนที่ได้มาจากการใช้ยารักษาโรค ที่ว่ายาขนานเดียวกันรักษาคนหนึ่งหายแต่อีกคนหนึ่งไม่หาย ทั้ง ๆ ที่เป็นโรคเดียวกัน แปลว่ายาถูกโรคกับคนหนึ่ง แต่ไม่ถูกโรคกับอีกคนหนึ่ง

ลิงหลอกเจ้า
          หมายถึง คนที่ต่อหน้าผู้ใหญ่ก็ทำตัวเรียบร้อย แต่ลับหลังซนเป็นลิงเป็นค่าง
 
ลูกไก่ในกำมือ 
          แปลว่า อยู่ในอำนาจเหนือกว่าจะทำอย่างไรก็ได้ จะให้ตายหรือให้รอดก็ได้ ตามสำนวนเดิมว่า “ลูกไก่อยู่ในกำมือ จะบีบก็ตาย จะคายก็รอด”

ลูกไม้หล่นไม่ไกลต้น
          ความหมายอย่างเดียวกับที่ว่า “ดูช้างให้ดูที่หาง ดูนางให้ดูที่แม่” เพราะมีความหมายว่า ลูกย่อมไม่แตกต่างไปจากพ่อแม่แต่ถ้าพูดว่า “ลูกไม้หล่นไกลต้น” ความหมายก็อยู่ในลักษณะตรงกันข้าม แปลว่า ลูกที่มีนิสัยห่างไกลหรือแตกต่างกับพ่อแม่
 
ลูบหน้าปะจมูก  
          สำนวนนี้ มีความหมายโดยเฉพาะถือการกระทำอะไรสักอย่างที่ตั้งใจว่า จะทำโดยเด็ดขาดต่อเมื่อทำลงไปแล้ว ก็กลายเป็นกระทบกระเทือนถึงพวกเดียวกันเองเข้า เช่น การจะสอบสวนหาผู้กระทำผิด ครั้นลงมือสอบไปแล้วก็พบว่า ผู้กระทำผิดนั้นมิใช่ใครอื่น คือพวกพ้องเดียวกันนั่นเอง ทำให้ความตั้งใจอย่างเด็ดขาดแต่แรก มีอันล้มเหลวไป

 เล่นกับหมาหมาเลียปาก เล่นกับสากสากต่อยหัว
          สำนวนต่อเนื่องกันทั้งสองประโยคนี้ มีความหมายว่าการลดตัวเองลงไปเล่นหัวคลุกคลีกับคนที่ต่ำกว่าหรือเด็กที่มีอายุน้อยกว่ามาก คนผู้นั้นหรือเด็กนั้นก็อาจจะเลียตีเสมอลามปามเข้าให้ สำนวนที่ว่า “เล่นกับหมาหมาเลียปาก” นั้นมีประสบการณ์ให้เห็นอยู่บ่อย ๆ เพราะธรรมชาติของหมาเป็นเช่นนั้น

เลี้ยงช้างกินขี้ช้าง
          หมายถึง ผู้ที่ทำหน้าที่อะไรก็ตามแต่แล้วพลอยได้มีส่วนผลประโยชน์จากหน้าที่ที่ตนทำอยู่นั้น โดยไม่บริสุทธิ์นัก หรือไปในทำนองที่ไม่ชอบธรรม สำนวนนี้มาจากสมัยโบราณ ซึ่งคงจะเป็นที่พบเห็นกันว่า คนเลี้ยงช้างของหลวงในสมัยนั้น คงมีผลประโยชน์พลอยได้จากค่าเลี้ยงดูช้างอยู่บ้างก็ได้ แต่คงไม่มากนัก

เลี้ยงลูกเสือลูกจระเข้ 
          สำนวนนี้ มุ่งหมายโดยเฉพาะกับผู้ที่เลี้ยงลูกของตน หรือเลี้ยงเด็กที่เป็นลูกบุญธรรมก็ตาม ถ้าเด็กนั้นมีสันดานชั่วร้าย เมื่อโตขึ้นก็ย่อมก่อความเดือดร้อนลำบาก ให้แก่ตนเองเปรียบได้กับการเลี้ยงลูกเสือลูกจระเข้ เมื่อยังตัวเล็กอยู่ยังไม่เป็นภัย แต่โตขึ้นก็อาจทำความเดือดให้แก่ผู้เลี้ยงได้เป็นส่วนมาก

เลือดข้นกว่าน้ำ 
          ความหมายว่า ญาติพี่น้องของตนเองย่อมสำคัญกว่าผู้อื่น เพราะอยู่ในวงสกุลเดียวกัน

ลงเรือลำเดียวกัน 
ตกอู่ในสภาพเดียวกัน

ลิงตกต้นไม้ 
ผู้เชี่ยวชาญในเรื่องใดอาจพลาดพลั้งในเรื่องนั้นได้

ลูกผีลูกคน 
เอาเป็นที่แน่นอนไม่ได้

เล่นกับไฟ 
ลองดีกับผู้มีอำนาจหรือบารมี เสี่ยงกับความรัก

เลือดเข้าตา 
ต่อสู้อย่างไม่กลัวตาย

ลงรอยกัน
 เข้ากันได้

ล้ำหน้า
 เกินเลยไปกว่าที่ควร

เล็กพริกขี้หนู
 เล็กแต่มีความสามารถ

เลือดขึ้นหน้า
 โมโห

ขอขอบคุณที่มาข้อมูล
salanluck.awardspace.com
elearning.spu.ac.th
pasathai01.exteen.com

 

 

หมวด ร

รกคนดีกว่ารกหญ้า
          สำนวนนี้ มีความหมายอยู่ในตัวแล้วที่ว่า รกคนยังพอใช้ประโยชน์ได้บ้างแต่รกหญ้าไม่มีประโยชน์ สำนวนนี้ยังมีต่อท้ายด้วยว่า “แต่รกคนบ้า รกหญ้าดีกว่ารกคน”

รักวัวให้ผูกรักลูกให้ตี   
          ถ้ารักวัวก็ให้ผูกล่ามขังไว้ มิฉะนั้นวัวจะถูกลักพาหรือหนีหายไปส่วนรักลูกให้เฆี่ยน ก็หมายถึงให้อบรมสั่งสอนลูกและทำโทษลูกเมื่อผิด

 รักดีหามจั่วรักชั่วหามเสา  
          หมายความว่า การทำตัวดี ประพฤติดี มีความรู้ดี ก็ได้งานอาชีพเบาหรืองานสูง ถ้าทำตัวไม่ดี หรือขาดความรู้วิชาก็ต้องทำงานหนัก จำพวกแบกหามหรืองานต่ำ

 รักพี่เสียดายน้อง  
          หมายถึง การลังเลใจ ตัดสินใจไม่ถูกว่าจะเลือกอย่างไหนดี เพราะถูกใจทั้งสองอย่าง สำนวนนี้ มักใช้เปรียบเปรยถึงความรักของผู้ชายเราที่เกิดไปรักผู้หญิงคราวเดียวกันไว้ถึงสองคน หรือผู้หญิงนั้นเป็นพี่น้องด้วยกัน

 รักยาวให้บั่น รักสั้นให้ต่อ
          สำนวนนี้ เป็นสำนวนปริศนาที่ตีความยาก แต่ก็พอมีเค้าให้เข้าใจได้ว่า การทำอะไรก็ตามแต่ ควรทำให้พอดี อย่าให้มากเกินไป ถ้าเห็นว่าจะเกินไปทำให้เป็นที่กระทบกระเทือนต่อผู้อื่น ก็ระงับยับยั้งไปเสียหรือจะทำอะไรที่เรียกว่าง่าย ๆ สั้น ๆ เกินไปก็อย่าด่วนทำควรค่อยคิดค่อยทำต่อไปให้เหมาะสม

 ราชสีห์สองตัวอยู่ถ้ำเดียวกันไม่ได้
          สำนวนนี้ หมายถึงคนสองคนที่ต่างก็มีอำนาจ หรืออิทธิพลยิ่งใหญ่เท่ากัน ย่อมจะอยู่ร่วมกันไม่ได้ เพราะต่างฝ่ายก็ต่างจะแข่งรัศมีกันด้วย

 รำไม่ดีโทษปี่โทษกลอง
          ตนเองทำไม่ถูกไม่ดี แต่กลับไปซัดโทษเอาผู้ร่วมงานหรือผู้อื่น

 รู้หลบเป็นปลีก  รู้หลีกเป็นห่าง  
          หมายถึง การรู้จักหลบหลีกเอาตัวรอดจากภัยต่าง ๆ ไปได้ ทำนองเดียวกับนกที่มีปีกมีหางบินหนี ศัตรูได้คล่องแคล่วว่องไว เรียกว่า “รู้รักษาตัวรอดเป็นยอดดี”

 รู้ไว้ใช่ว่า ใส่บาแบกหาม  
          สำนวนสุภาษิตประโยคนี้เป็นคำอธิบายความอยู่ในตัวแล้วว่า การรู้วิชาต่าง ๆ ไว้ ย่อมจะมีประโยชน์แก่ตนเอง ใช่จะไร้ประโยชน์หรือเรียนมาให้หนักสมอง

 เรือล่มในหนอง ทองจะไปไหน
          ความหมายของสำนวนนี้ หมายถึงการที่จะต้องเสียอะไรไปสักอย่างแต่ไม่มีทางที่จะต้องสูญเปล่าแล้ว ก็ไม่ต้องวิตกทุกข์ร้อน ย่อมจะมีทางได้คืน เปรียบเหมือนเรือบรรทุกที่ไม่เกิดล่มในหนองเล็ก ๆ หรือ แคบ ๆ ในวงจำกัด ทองก็คงจมอยู่ตรงนั้นไม่ไปไหนเช่น ยอมลงทุนเสียเงินเสียทอง เพื่อแต่งงานกับคนมีเงินด้วยกัน ทุนที่ลงไปในการแต่งงานก็คงจะไม่สูญเปล่าเพราะทุนไปกองอยู่ด้วยกัน

 เรือล่มเมื่อจอด
          หมายถึง การทำอะไรที่ผ่านพ้นไปได้เรียบร้อยเกือบทุกอย่าง แต่พอใกล้จะสำเร็จก็กลับต้องเสียหายไม่สำเร็จลงไปได้ เรียกว่าผ่านอุปสรรคต่าง ๆ มาด้วยดี มีทางที่จะต้องสำเร็จ แต่พอถึงขั้นสุดท้าย กลับมีอันล้มเหลว

 รีดเลือดกับปู 
          หมายความว่า เคี่ยวเข็ญหรือบังคับเอากับผู้ที่ไม่มีทางจะให้ เช่นรีดเงินจากคนที่ยากจนอยู่แล้ว เหมือนรีดเลือดเอาจากปูเพราะปูไม่มีเลือดจะให้รีด

ร่มไม้ชายคา 
        ที่พึ่งพาอาศัย

ร่วมเรียงเคียงหมอน 
        แต่งงานกันอยู่กินกัน

ร้อนวิชา 
        เร่าร้อนเพราะมีวิชาคาถาอาคมมาก

รู้น้อยพลอยรำคาญ 
        รู้น้อยไม่เข้าใจ ทำให้เกิดความรำคาญใจมักพูดเข้าคู่กับรู้มากยากนาน

เรียนผูกต้องเรียนแก้ 
        รู้วิธีทำต้องรู้วิธีแก้ไข

เรือขาดหางเสือ 
        คนที่ขาดสติสัมปชัญญะ

รวบหัวรวบหาง
          รวบรัดให้สั้น ฉวยโอกาสเมื่อมีช่องทาง

ร้อยลิ้นกะลาวน
         เป็นสำนวนคำพังเพยที่ใช้ในทางค่อนว่าหรือกระทบกระเทียบถากถาง ความหมายของสำนวนนี้ก็คือ พูดไม่อยู่กะร่องกะรอย เอาแน่นอนอะไรไม่ได้ พอๆ กับสำนวน “ร้อยเล่ห์” ซึ่งหมายถึง “ลิ้นตวัดถึงใบหู” (ใครทำได้ก็ต้องลิ้นยาวหลายนิ้วที่เดียว) พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานให้คำนิยามว่า ชอบพูดกลับกลอกตลบตะแลงจนตามไม่ทัน”

รู้อย่างเป็ด
         มีสำนวนที่เทียบเคียงได้อีกสำนวนหนึ่งคือ “รู้งูๆ ปลาๆ” และมีคำขยายอีกสองสำนวนว่า “พูดอย่างเป็ด” และ “เดินอย่างเป็ด” พูดเสียงแหบพร่าเหมือนเป็ดตัวผู้ เหมือนกระซิบกระซาบไม่สดใสน่าฟัง การเดินอย่างเป็ดก็เดินแบบต้วมเตี้ยม เตาะแตะ หมายรวมกันว่า ไม่เก่ง ไม่ชำนาญ เป็นไปไม่ได้ เป็ดมีปากมีปีก มีตีน คล้ายไก่แต่บินไม่ได้อย่างไก่ ไก่ขันเสียงใส แต่เป็ดขันไม่ได้

เรียนผูกต้องเรียนแก้
         คำพังเพยสำนวนนี้โบราณต้องการจะบอกกล่าวให้คนรู้ว่า เมื่อจะทำการใด จะต้องมีการเตรียมรับการเผชิญกับอุปสรรคและวิธีแก้ไขไว้ เพื่อความไม่ประมาท โดยเปรียบเทียบว่างานคือการผูกและปัญหาคือการแก้ ต้องเรียนรู้ทั้งการผูกและการแก้จึงจะประสบความสำเร็จได้

 

เรือล่มเมื่อจอด ตาบอดเมื่อแก่
         โบราณอุปมาด้วยคำพังเพยสำนวนนี้ บอกถึงความเป็นคนที่มาผิดหวังในชีวิตเมื่อตอนแก่ ทั้งๆ ที่ทำดีมาโดยตลอด หรืองานทำมาดีโดยตลอดมาเจออุปสรรคไม่สำเร็จเอาตอนจะเสร็จเช่นเดียวกับคนตาดี อยู่ๆ มาตาบอดเมื่อแก่ ต้องทนทุกข์ทรมานต่อไปจนกว่าจะตาย หรือเรือ พายเรือแจวมาดีๆ พอมาถึงฝั่งกลับล่มได้ ดังนี้

เรือขาดพาย นายขาดบ่าว
         โบราณยกคำอุปมาได้ชัดเจนเป็นคำพังเพยใช้เตือนใจคนคือเรือนั้นจำต้องมีพายจึงจะแล่นไปได้ หรือนายต้องมีบ่าวรับคำสั่งให้ทำงานๆ จึงจะลุล่วงไปได้ เรือขาดพาย นายขาดบ่าวทุกอย่างก็ลัมเหลว

รอดปากเหยี่ยวปากกา
         โบราณนำเอาธรรมชาติชีวิตของกาหรือเหยี่ยวที่ล่าสัตว์เล็กเป็นอาหาร เช่น เหยี่ยวชอบล่ากระต่าย กาชอบล่าลูกไก่ ทั้งเหยี่ยวและกาจะใช้วิธีบินโฉบเหยื่ออย่างรวดเร็ว มีน้อยครั้งที่สัตว์เล็กๆ เหล่านี้จะหลุดรอดจากปากเหยี่ยวปากกา เหมือนคนที่พ้นอันตรายมาได้อย่างหวุดหวิด ก็เรียกว่า รอดจากปากเหยี่ยวปากกา

ขอขอบคุณข้อมูลและรูปภาพจาก
awardspace.com
elearning.spu.ac.th
pasathai01.exteen.com
9bkk.com