สำนวนไทย

หมวด ร

รกคนดีกว่ารกหญ้า
          สำนวนนี้ มีความหมายอยู่ในตัวแล้วที่ว่า รกคนยังพอใช้ประโยชน์ได้บ้างแต่รกหญ้าไม่มีประโยชน์ สำนวนนี้ยังมีต่อท้ายด้วยว่า “แต่รกคนบ้า รกหญ้าดีกว่ารกคน”

รักวัวให้ผูกรักลูกให้ตี   
          ถ้ารักวัวก็ให้ผูกล่ามขังไว้ มิฉะนั้นวัวจะถูกลักพาหรือหนีหายไปส่วนรักลูกให้เฆี่ยน ก็หมายถึงให้อบรมสั่งสอนลูกและทำโทษลูกเมื่อผิด

 รักดีหามจั่วรักชั่วหามเสา  
          หมายความว่า การทำตัวดี ประพฤติดี มีความรู้ดี ก็ได้งานอาชีพเบาหรืองานสูง ถ้าทำตัวไม่ดี หรือขาดความรู้วิชาก็ต้องทำงานหนัก จำพวกแบกหามหรืองานต่ำ

 รักพี่เสียดายน้อง  
          หมายถึง การลังเลใจ ตัดสินใจไม่ถูกว่าจะเลือกอย่างไหนดี เพราะถูกใจทั้งสองอย่าง สำนวนนี้ มักใช้เปรียบเปรยถึงความรักของผู้ชายเราที่เกิดไปรักผู้หญิงคราวเดียวกันไว้ถึงสองคน หรือผู้หญิงนั้นเป็นพี่น้องด้วยกัน

 รักยาวให้บั่น รักสั้นให้ต่อ
          สำนวนนี้ เป็นสำนวนปริศนาที่ตีความยาก แต่ก็พอมีเค้าให้เข้าใจได้ว่า การทำอะไรก็ตามแต่ ควรทำให้พอดี อย่าให้มากเกินไป ถ้าเห็นว่าจะเกินไปทำให้เป็นที่กระทบกระเทือนต่อผู้อื่น ก็ระงับยับยั้งไปเสียหรือจะทำอะไรที่เรียกว่าง่าย ๆ สั้น ๆ เกินไปก็อย่าด่วนทำควรค่อยคิดค่อยทำต่อไปให้เหมาะสม

 ราชสีห์สองตัวอยู่ถ้ำเดียวกันไม่ได้
          สำนวนนี้ หมายถึงคนสองคนที่ต่างก็มีอำนาจ หรืออิทธิพลยิ่งใหญ่เท่ากัน ย่อมจะอยู่ร่วมกันไม่ได้ เพราะต่างฝ่ายก็ต่างจะแข่งรัศมีกันด้วย

 รำไม่ดีโทษปี่โทษกลอง
          ตนเองทำไม่ถูกไม่ดี แต่กลับไปซัดโทษเอาผู้ร่วมงานหรือผู้อื่น

 รู้หลบเป็นปลีก  รู้หลีกเป็นห่าง  
          หมายถึง การรู้จักหลบหลีกเอาตัวรอดจากภัยต่าง ๆ ไปได้ ทำนองเดียวกับนกที่มีปีกมีหางบินหนี ศัตรูได้คล่องแคล่วว่องไว เรียกว่า “รู้รักษาตัวรอดเป็นยอดดี”

 รู้ไว้ใช่ว่า ใส่บาแบกหาม  
          สำนวนสุภาษิตประโยคนี้เป็นคำอธิบายความอยู่ในตัวแล้วว่า การรู้วิชาต่าง ๆ ไว้ ย่อมจะมีประโยชน์แก่ตนเอง ใช่จะไร้ประโยชน์หรือเรียนมาให้หนักสมอง

 เรือล่มในหนอง ทองจะไปไหน
          ความหมายของสำนวนนี้ หมายถึงการที่จะต้องเสียอะไรไปสักอย่างแต่ไม่มีทางที่จะต้องสูญเปล่าแล้ว ก็ไม่ต้องวิตกทุกข์ร้อน ย่อมจะมีทางได้คืน เปรียบเหมือนเรือบรรทุกที่ไม่เกิดล่มในหนองเล็ก ๆ หรือ แคบ ๆ ในวงจำกัด ทองก็คงจมอยู่ตรงนั้นไม่ไปไหนเช่น ยอมลงทุนเสียเงินเสียทอง เพื่อแต่งงานกับคนมีเงินด้วยกัน ทุนที่ลงไปในการแต่งงานก็คงจะไม่สูญเปล่าเพราะทุนไปกองอยู่ด้วยกัน

 เรือล่มเมื่อจอด
          หมายถึง การทำอะไรที่ผ่านพ้นไปได้เรียบร้อยเกือบทุกอย่าง แต่พอใกล้จะสำเร็จก็กลับต้องเสียหายไม่สำเร็จลงไปได้ เรียกว่าผ่านอุปสรรคต่าง ๆ มาด้วยดี มีทางที่จะต้องสำเร็จ แต่พอถึงขั้นสุดท้าย กลับมีอันล้มเหลว

 รีดเลือดกับปู 
          หมายความว่า เคี่ยวเข็ญหรือบังคับเอากับผู้ที่ไม่มีทางจะให้ เช่นรีดเงินจากคนที่ยากจนอยู่แล้ว เหมือนรีดเลือดเอาจากปูเพราะปูไม่มีเลือดจะให้รีด

ร่มไม้ชายคา 
        ที่พึ่งพาอาศัย

ร่วมเรียงเคียงหมอน 
        แต่งงานกันอยู่กินกัน

ร้อนวิชา 
        เร่าร้อนเพราะมีวิชาคาถาอาคมมาก

รู้น้อยพลอยรำคาญ 
        รู้น้อยไม่เข้าใจ ทำให้เกิดความรำคาญใจมักพูดเข้าคู่กับรู้มากยากนาน

เรียนผูกต้องเรียนแก้ 
        รู้วิธีทำต้องรู้วิธีแก้ไข

เรือขาดหางเสือ 
        คนที่ขาดสติสัมปชัญญะ

รวบหัวรวบหาง
          รวบรัดให้สั้น ฉวยโอกาสเมื่อมีช่องทาง

ร้อยลิ้นกะลาวน
         เป็นสำนวนคำพังเพยที่ใช้ในทางค่อนว่าหรือกระทบกระเทียบถากถาง ความหมายของสำนวนนี้ก็คือ พูดไม่อยู่กะร่องกะรอย เอาแน่นอนอะไรไม่ได้ พอๆ กับสำนวน “ร้อยเล่ห์” ซึ่งหมายถึง “ลิ้นตวัดถึงใบหู” (ใครทำได้ก็ต้องลิ้นยาวหลายนิ้วที่เดียว) พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานให้คำนิยามว่า ชอบพูดกลับกลอกตลบตะแลงจนตามไม่ทัน”

รู้อย่างเป็ด
         มีสำนวนที่เทียบเคียงได้อีกสำนวนหนึ่งคือ “รู้งูๆ ปลาๆ” และมีคำขยายอีกสองสำนวนว่า “พูดอย่างเป็ด” และ “เดินอย่างเป็ด” พูดเสียงแหบพร่าเหมือนเป็ดตัวผู้ เหมือนกระซิบกระซาบไม่สดใสน่าฟัง การเดินอย่างเป็ดก็เดินแบบต้วมเตี้ยม เตาะแตะ หมายรวมกันว่า ไม่เก่ง ไม่ชำนาญ เป็นไปไม่ได้ เป็ดมีปากมีปีก มีตีน คล้ายไก่แต่บินไม่ได้อย่างไก่ ไก่ขันเสียงใส แต่เป็ดขันไม่ได้

เรียนผูกต้องเรียนแก้
         คำพังเพยสำนวนนี้โบราณต้องการจะบอกกล่าวให้คนรู้ว่า เมื่อจะทำการใด จะต้องมีการเตรียมรับการเผชิญกับอุปสรรคและวิธีแก้ไขไว้ เพื่อความไม่ประมาท โดยเปรียบเทียบว่างานคือการผูกและปัญหาคือการแก้ ต้องเรียนรู้ทั้งการผูกและการแก้จึงจะประสบความสำเร็จได้

 

เรือล่มเมื่อจอด ตาบอดเมื่อแก่
         โบราณอุปมาด้วยคำพังเพยสำนวนนี้ บอกถึงความเป็นคนที่มาผิดหวังในชีวิตเมื่อตอนแก่ ทั้งๆ ที่ทำดีมาโดยตลอด หรืองานทำมาดีโดยตลอดมาเจออุปสรรคไม่สำเร็จเอาตอนจะเสร็จเช่นเดียวกับคนตาดี อยู่ๆ มาตาบอดเมื่อแก่ ต้องทนทุกข์ทรมานต่อไปจนกว่าจะตาย หรือเรือ พายเรือแจวมาดีๆ พอมาถึงฝั่งกลับล่มได้ ดังนี้

เรือขาดพาย นายขาดบ่าว
         โบราณยกคำอุปมาได้ชัดเจนเป็นคำพังเพยใช้เตือนใจคนคือเรือนั้นจำต้องมีพายจึงจะแล่นไปได้ หรือนายต้องมีบ่าวรับคำสั่งให้ทำงานๆ จึงจะลุล่วงไปได้ เรือขาดพาย นายขาดบ่าวทุกอย่างก็ลัมเหลว

รอดปากเหยี่ยวปากกา
         โบราณนำเอาธรรมชาติชีวิตของกาหรือเหยี่ยวที่ล่าสัตว์เล็กเป็นอาหาร เช่น เหยี่ยวชอบล่ากระต่าย กาชอบล่าลูกไก่ ทั้งเหยี่ยวและกาจะใช้วิธีบินโฉบเหยื่ออย่างรวดเร็ว มีน้อยครั้งที่สัตว์เล็กๆ เหล่านี้จะหลุดรอดจากปากเหยี่ยวปากกา เหมือนคนที่พ้นอันตรายมาได้อย่างหวุดหวิด ก็เรียกว่า รอดจากปากเหยี่ยวปากกา

ขอขอบคุณข้อมูลและรูปภาพจาก
awardspace.com
elearning.spu.ac.th
pasathai01.exteen.com
9bkk.com